Właściwie dopiero w XVI wieku ukształtował się układ urbanistyczny Rzgowa z dominującym obszernym rynkiem i ceglano-kamiennym kościołem. To właśnie w połowie tego stulecia powstała siatka ulic o nieregularnym przebiegu. Przedlokacyjny Stary Rynek stał się miejscem marginalnym na mapie Rzgowa. W 1551 roku odnotowano w Rzgowie 7 ulic: Chojeńska, Grodziska, Kaleńska, Krzywa, Nowe Miasto, Pabiańska i Tuszyńska. W 2 połowie tegoż stulecia rozplanowano kolejne 4 ulice.
Wielki pożar w 1812 roku zmusił gospodarzy Rzgowa do uporządkowania ulic i zabudowy, podobnie zresztą było po pożarze w 1917 rok. Te zmiany po pogorzeli z 1812 roku czytelne są na planie Rzgowa z 1796 roku. Nie zachowany do dziś sam plan regulacyjny miasta z 1827 roku przewidywał m.in. likwidację Starego Rynku przy ul. Kaleńskiej, poszerzenie i przedłużenie ul. Długiej, Grodziskiej, Pabiańskiej, Rawskiej, Wąskiej i Źródłowej. To wówczas dostrzeżono potrzebę uporządkowania i ujednolicenia szerokości ul. Grodziskiej, wtedy też zalecono przeniesienie stodół poza obręb miasta. W wyniku rządowych zaleceń wybrukowano ul. Pabianicką i Grodziską – dwie już wówczas ważne arterie komunikacyjne. Ta ostatnia zyskała na znaczeniu w związku z powstaniem stacji w Rokicinach na szlaku Warszawsko – Wiedeńskiej Drogi Żelaznej. Już w 1818 roku oddzielono płotem cmentarz znajdujący się wokół świątyni.
Co prawda w XIX wieku zmodernizowano układ przestrzenny, ale w zasadniczym kształcie przetrwał on do dziś. Nie było wówczas bruku na większości ulic, drewniana zabudowa bardziej przypominała wieś niż miasto, choć mieszkańcy z dumą podkreślali swój mieszczański status.
Z jakiego okresu pochodzi zabudowa centrum Rzgowa? Głównie z końca XIX wieku, a także z 1 połowy XX stulecia. Po wielkim pożarze od iskry z parowozu w 1917 roku zalecano budowę ceglanych domów, bardziej odpornych na ogień. Jeśli zaś idzie o centrum Rzgowa, czyli rynek przez kilka wieków będący miejsce targów, na początku XX wieku zatracił on ten charakter, co zainspirowało mieszkańców do założenia we wschodniej części parku z lipową aleją (na wprost bramy kościoła). Po ostatniej wojnie park powiększono (1947).
Choć miasto tworzy wiele zespołów urbanistycznych i krajobrazowych, specjaliści podkreślają nie tylko znaczące walory starego centrum, ale też mówią o zabudowie nie wykazującej „cech harmonijnego i przemyślanego rozplanowania”. Za duża tu „intensywność chaotycznej zabudowy sprzecznej z pojęciem ładu przestrzennego”. Ta zabudowa przysłania historyczną sylwetę Rzgowa. Pocieszmy się tym, że podobne zjawiska obserwowane są nie tylko w wielu małych miastach.
Ryszard Poradowski
